“Yaa difaaca run sheegayaasha marka runta lafteedu khatar noqoto?”
Su’aashan ayaa si xoog leh uga dhex yeertay hool ku yaalla Muqdisho, iyadoo suxufiyiin, diblomaasiyiin, iyo u doodayaasha xuquuqda aadanaha ay isugu yimaadeen aqoon-is-weydaarsi hal maalin ah oo cinwaankiisu ahaa “Badbaadada Dijitaalka iyo Caddaaladda Jinsiga: Soo Afjaridda Ciqaab la’aanta Dembiyada ka Dhanka ah Suxufiyiinta.”
Aqoon-is-weydaarsigan waxaa soo qabanqaabiyay Ururka Haweenka Saxafiyiinta Soomaaliyeed (SOMWA), iyadoo taageero ka heshay UNESCO, waxaana lagu xusay Maalinta Caalamiga ah ee lagu Soo Afjarayo Ciqaab la’aanta Dambiyada ka Dhanka ah Suxufiyiinta, iyadoo lagu baaqayay in la xoojiyo ilaalinta haweenka saxaafadda ee wajahaya hanjabaado sii kordhaya oo dhanka dijitaalka iyo jireedba ah.
Furitaanka Shirka
Agaasimaha Fulinta ee SOMWA, Maryan Seylac, ayaa kulanka ku furtay farriin xoog leh:
“Weerarka lagu qaado suxufi waa weerar lagu qaadayo runta, isla xisaabtanka, iyo xaqa shacabka u leeyihiin inay ogaadaan xaqiiqda.”
Seylac waxay xustay xaaladda adag ee haweenka suxufiyiinta Soomaaliyeed, iyadoo sheegtay in warbixinta ugu dambeysay ee SOMWA ay diiwaangelisay koror aad u weyn oo ku yimid aflagaadada iyo hanjabaadaha online-ka ee lagu beegsado haweenka warfidiyeenada ah. “Weeraradani waxaa loogu talagalay in lagu aamusiiyo laguna tirtiro codadka haweenka ee goobaha bulshada,” ayay tiri, iyadoo ku dardaarantay in marka haweenka saxafiyiinta la aamusiiyo, dimuqraadiyaduna ay dhaawacanto.
SOMWA waxay soo bandhigtay natiijooyin muujinaya in rabshadaha dijitaalka ah ee lagu hayo haweenka suxufiyiinta Soomaaliyeed ay yihiin kuwo baahsan, shakhsi ahna ujeeddo leh – hanjabaado, aflagaado, iyo weerarro jinsiyeed oo inta badan lagu beegsado aqoonsigooda halkii laga beegsan lahaa shaqadooda.
Sida laga soo xigtay UNESCO, in ka badan 73% haweenka suxufiyiinta adduunka ayaa la kulmay hanjabaado online ah, kuwaas oo mararka qaar isu beddela weerarro jireed. Warbixinta SOMWA ee 2025 waxay muujisay in hal ka mid ah saddex haween saxafi Soomaaliyeed ay la kulmaan aflagaado dijitaal ah sanad walba — inta badan iyada oo loo marayo ololayaal been abuur ah oo lagu dhaawacayo sumcaddooda shaqsiyeed.
Seylac waxay ku baaqday iskaashi u dhexeeya dowladda, bulshada rayidka, iyo shirkadaha tiknoolajiyada si loo sugo meelaha dijitaalka ah:
“Isla qalabka lagu faafiyo nacaybka ayaa noqon kara kuwa lagu mideeyo, lagu difaaco, laguna xoojiyo. Waa in aan tiknoolajiyada u adeegsannaa caddaalad iyo isgarab taag.”
Taageerada Caalamiga ah
Farriinteeda waxaa ku raacay Mr. Sam Thomas, Ku-xigeenka Safiirka Safaaradda Britain ee Muqdisho, kaas oo ammaanay SOMWA hoggaankeeda iyo dadaalkeeda.
“Caddaalad dib u dhacday waa caddaalad la diiday, waana in la soo afjaraa ciqaab la’aanta,” ayuu yiri. Wuxuu xaqiijiyay in Dowladda UK ay sii wadi doonto taageerada xorriyadda saxaafadda iyo difaaca suxufiyiinta, iyada oo maalgelinaysa tababaro, wacyigelin iyo iskaashi.
Wuxuu xusay suxufiyiin Soomaaliyeed oo la dilay, sida Amun Cabdullaahi, oo sanadkii hore lagu dilay sabab la xiriirta warbixinteeda. “Magacyadooda iyo sheekooyinkooda waa in aan la illaawin,” ayuu yiri.
Thomas wuxuu sidoo kale tilmaamay caqabadaha jira – laga bilaabo sharciyada xaddidan ilaa dhaqamada bulshada ee keena takoorid. “Haweenka saxafiyiintu waxay wajahaan culays laba jibbaaran: hanjabaad sababta shaqadooda iyo rabshado jinsiyeed sababta ay haween u yihiin,” ayuu yiri.
UNESCO iyo OHCHR
Wakiilka UNESCO, Misako Ito, ayaa sheegtay in tan iyo 2006, in ka badan 1,800 suxufi lagu dilay caalamka, iyadoo 90% kiisaskaas aan weli la xallin. Waxay xustay in Soomaaliya weli tahay mid ka mid ah dalalka ugu khatarsan ee suxufiyiinta.
Wakiilka OHCHR, Kirsten Young, ayaa tiri: “Marka suxufiyiinta la aamusiiyo, xadgudubyada xuquuqda aadanaha waa la qariyaa.” Waxay xustay in xiritaanka 75% xarumaha hal-meel ah ee taageera dhibbanayaasha rabshadaha jinsiga ay yareeyeen helitaanka caddaaladda iyo macluumaadka.
UN Women iyo Xorriyadda Hadalka
Wakiilka UN Women, Rukaya Mohamed, ayaa sheegtay in dijitalka uu yahay “seef laba af leh.” “Xorriyadda hadalka waa arrin xuquuqda haweenka ah,” ayay tiri. “Haweenka suxufiyiinta Soomaaliyeed waxay dib u qeexayaan hoggaanka, awoodda iyo sheekada bulshada.”
Waxay ku baaqday in la xoojiyo iskaashiga dowladda, shirkadaha tiknoolajiyada, iyo bulshada rayidka si loo ciqaabo xadgudubyada online-ka, loona kordhiyo wacyigelinta dijitaalka ee haweenka iyo gabdhaha.
“Aan ka dhigno tiknoolajiyada mid awood siinaysa haweenka saxafi ah waana inaan mar dambe la aamusiin loona hanjabin,” ayay tiri.
Aragtida Sharciga ee Soomaaliya
Soomaaliya weli waxay dib u dhiseysaa nidaamkeeda sharci iyo siyaasadeed. Xeerarka hadda jira sida Xeerka Ciqaabta ee 1962 iyo Xeerka Warbaahinta ee 2016 kama hadlaan dembiyada dijitaalka ama jinsiga ku saleysan.
Si kastaba, Xeerka Ilaalinta Xogta (Data Protection Act 2023) wuxuu ahaa tallaabo wanaagsan oo mamnuucaya isticmaalka xun ee xogta shaqsiga.
Khubaradu waxay ku taliyeen:
- In lagu daro qodobo sharciyeed oo si gaar ah u xusaya rabshadaha dijitaalka ee jinsiga ku saleysan.
- In la xoojiyo awoodda garsoorka iyo booliska ee kiisaska noocan ah.
- In la hubiyo in xeerka ilaalinta xogta lagu dabaqo si jinsiyad-u-janjeera leh.
Helitaanka Caddaaladda iyo Iskaashi
Haweenka suxufiyiinta marka ay la kulmaan hanjabaado online ah, helitaanka caddaaladdu aad buu u kooban yahay. Waxaa la soo jeediyay in la dhiso unugyo gaar ah oo baara dambiyada dijitaalka ah oo ka tirsan Wasaaradda Cadaaladda iyo Booliska, isla markaana la tababaro garsoorayaasha iyo dacwad-oogayaasha si ay u maareeyaan caddaymaha dijitaalka ah.
Ballanqaadka Dowladda
Agaasimaha Guud ee Wasaaradda Warfaafinta, Dhaqanka iyo Dalxiiska, Cabdullaahi Xayir, ayaa sheegay in Soomaaliya mudnaanta siiso xorriyadda saxaafadda iyo badbaadada suxufiyiinta. Wuxuu xusay in wasaaraddu diyaarisay hindise siyaasadeed oo lagu maareynayo isticmaalka baraha bulshada, kaas oo dhawaan la hor geyn doono Golaha Wasiirrada.
Gunaanad
Markii shirka la soo xirayay, Maryan Seylac waxay tiri: “Haweenka suxufiyiinta ma aha dhibanayaal la ilaalinayo – waa hoggaamiyeyaal mudan in la taageero. Waa sheekeyayaal dhisaya mustaqbalka Soomaaliya.”
Ereyadeedu waxay xambaarsanaayeen ruuxa adkeysi iyo rajo. Ilaalinta haweenka suxufiyiinta Soomaaliyeed waa waajib akhlaaqeed iyo shuruud dimuqraadi ah.
Waxay ku soo gunaanaday ereyadii saxafiga Kenyan-ka ah Salome Sakwe:
“Aamusinta hal haweeney saxafi ah waxay la mid tahay aamusinta kumannaan haween ah.”
