Washigton/Tehran – Madaxweynaha Maraykanka Donald Trump ayaa heshiis xabbad joojin ah oo laba toddobaad ah la galay Iran, wax ka yar laba saacadood ka hor wakhtiga uu Tehran ku egyahay inay dib u furto marin biyoodka Hormuz ama ay wajahdo weeraro ba’an oo lagu qaado kaabayaasha rayidka.
Ku dhawaaqista goor dambe oo salaasadii ahayd waxay ka dhigan tahay isbeddel lama filaan ah oo ka yimid digniintiisii aan caadiga ahayn goor hore oo maalinta ah, markii uu yidhi “xadaarad dhan ayaa dhiman doonta caawa” haddii dalabaadkiisa la fulin waayo. Madaxa militariga Pakistan, Field Marshal Asim Munir, iyo ra’iisul wasaaraha Pakistan, Shehbaz Sharif, ayaa gacan ka geystay dhexdhexaadinta xabbad joojinta.
Madaxweynaha Maraykanka Donald Trump ayaa heshiis xabbad joojin ah oo laba toddobaad ah la galay Iran, wax ka yar laba saacadood ka hor wakhtiga uu Tehran ku egyahay inay dib u furto marin biyoodka Hormuz ama ay wajahdo weeraro ba’an oo lagu qaado kaabayaasha rayidka.
Shariif wuxuu ku sheegay qoraal uu soo dhigay X inuu ku casuumay wufuud ka kala socota Iran iyo Mareykanka inay ku kulmaan Islamabad Jimcaha.
Heshiiska daqiiqadihii ugu dambeeyay wuxuu ku xiran yahay heshiiska Iran ee ah inay joojiso xannibaadda saliidda iyo gaaska iyada oo loo marayo marin-biyoodka, ayuu yiri Trump. Marin-biyoodku wuxuu sida caadiga ah qabtaa qiyaastii shan-meelood meel shixnadaha shidaalka caalamiga ah.
Wasiirka arrimaha dibadda ee Iran, Cabbaas Araqchi, ayaa bayaan uu soo saaray ku sheegay in Tehran ay joojin doonto weerarada rogaal celiska ah, isla markaana ay marin ammaan ah siin doonto marin biyoodka, haddii weerarada ka dhanka ah ay joojiyaan.
“Tani waxay noqon doontaa Xabbad-joojin laba-geesood ah!” Trump waxa uu ku qoray bartiisa bulshada ee Runta. “Sababta aan sidaas u sameynay ayaa ah in aan horay u kulannay oo aan ka gudubnay dhammaan ujeedooyinka militariga, waxaana aad u fogeynay heshiis qeexan oo ku saabsan NABADDA muddada-dheer ee Iran, iyo NABADDA Bariga Dhexe.”
Golaha Sare ee Amniga Qaranka Iran ayaa heshiiska ku tilmaamay mid guul ka gaaray Mareykanka, isagoo ku andacoonaya in Trump uu aqbalay shuruudaha Iran ee joojinta colaadda.
Trump ayaa u sheegay wakaaladda wararka Faransiiska ee AFP in ay tahay “guul guud oo dhammaystiran”.
“Guul dhammaystiran oo dhammaystiran. 100 boqolkiiba. Su’aal kama taagna,” Trump ayaa yidhi markii la waydiiyay haddii uu ku andacoonayo guul xabbad joojin ah.
Waxa uu markii dambe ku yidhi Xaqiiqda Bulshada: “Maalin weyn oo Nabadda Adduunka ah! Iran waxay rabtaa inay dhacdo, way ku filan yihiin! Si la mid ah, sidaas oo kale qof kasta oo kale!”
Iran waxay bilaabi kartaa habka dib-u-dhiska, Maraykankuna wuxuu gacan ka geysan doonaa dhisidda taraafikada marinka Hormuz, ayuu raaciyay.
Dagaalkan oo hadda socda todobaadkiisii lixaad ayaa waxa uu galaaftay nolosha in ka badan 5,000 oo qof ku dhawaad toban waddan, oo ay ku jiraan in ka badan 1,600 oo rayid ah oo ku sugan dalka Iran, sida lagu sheegay warbixin laga helay ilo dawladda iyo kooxaha xuquuqul insaanka.
Ilo xog-ogaal ah oo ku saabsan wadahadallada ayaa muujiyay walaac ku saabsan xabbad-joojinta labada toddobaad ah, isagoo sheegay in dhinaca Mareykanka uu rumeysan yahay in Iran ay isku dayeyso inay waqti iibsato. Waxa uu ahaa ” layli kalsooni-dhis ah,” isha ayaa tiri.
Israa’iil ayaa taageertay go’aanka ay ku hakisay duqeymaha ka dhanka ah Iran muddada labada toddobaad ah, xafiiska ra’iisul wasaaraha Benjamin Netanyahu ayaa lagu yiri bayaan. Xabbad joojintu ma khusayso Lubnaan, ayay raacisay, taasoo u muuqata mid khilaafsan hadal ka soo yeedhay Shariifka Pakistan oo sheegay in horraantii heshiiska uu ku jiray joojinta ololaha Israel ee Lubnaan.
Wakaaladda wararka ee Lubnaan ee NNA ayaa ku warantay in ay sii socdaan duqeymaha ay Israa’iil ka geysanayso koonfurta Lubnaan, oo ay ku jiraan madaafiic iyo duqayn dhinaca cirka ah oo lagu qaaday dhismo u dhow isbitaal ay ku dhinteen afar qof. Sidoo kale waxaa la sheegay in weeraro lagu qaaday dhowr magaalo oo kale iyo goob caafimaad oo sababtay dhaawacyo.
Ilaa hadda ma cadda sida ugu dhaqsiyaha badan ee xabbad joojinta meelo kale ay si buuxda u dhaqangeli doonto. Warbaahinta Israa’iil ayaa sheegtay in ay billaaban doonto marka ay Iran dib u furto marin biyoodka iyo in Israa’iil ay filayso in weerarrada Iran ay sii socdaan muddada ku meel gaarka ah.
Isbaheysiga Islaamiga ah ee Ciraaq ayaa sidoo kale sheegay in ay joojinayaan howlgallada Ciraaq iyo guud ahaan gobolka muddo labo toddobaad ah.
In ka badan hal saac ka dib ku dhawaaqista Trump, militariga Israel ayaa sheegay in ay aqoonsadeen gantaalada laga soo tuuray Iran, qaraxyo laga maqlayay gantaalada laga hortagay ayaa laga maqlay Tel Aviv. Wadamada Khaliijka oo ay ku jiraan Kuwait, Bahrain, Saudi Arabia iyo Imaaraadka Carabta ayaa sidoo kale soo saaray digniino isku mar ku dhow oo hawada laga saaray.
Warbaahinta Israa’iil ayaa sheegtay in milatarigoodu ay dib u duqeeyeen goobihii laga soo riday Iran.
Trump, oo soo saaray hanjabaado isdaba joog ah toddobaadyadii la soo dhaafay oo kaliya inuu ka laabanayo, ayaa sheegay in horumarka labada dhinac ay ku kaliftay inuu aqbalo xabbad joojinta. Waxa uu sheegay in Iran ay soo bandhigtay hindise ka kooban 10 qodob oo ah “saldhig la shaqayn karo” wada xaajoodka, wuxuuna sheegay in uu filayo in heshiiska la “dhammaystiro oo la dhammaystiro” inta lagu guda jiro labada toddobaad ee daaqadda.
Trump ayaa markii dambe u sheegay AFP: “Waxaan haynaa wax kala beddelasho 15 dhibcood ah, oo inta badan waxyaabahaas lagu heshiiyey. Waan arki doonnaa waxa dhaca, waan arki doonnaa haddii ay halkaas gaarto.”
Suuqyadu waxay ku riyaaqeen isu soo bax gargaar ah iyadoo qiimaha saliidda uu hoos u dhacay, kaydka oo kor u kacay iyo dollarka oo daciifay ganacsiga Aasiya, oo ay xoojisay rajo ah in ganacsiga cidhiidhiga ah uu dib u bilaabi karo.
Hogaamiyayaasha caalamku waxay sidoo kale soo dhaweeyeen xabbad joojinta iyaga oo dawladda Australia sheegay in “intii uu dagaalku sii dheeraado, ay saameyn badan ku yeelan doonto dhaqaalaha adduunka, iyo korodhka kharashka bini’aadamka”.
Oggolaanshaha xabbad joojinta, Trump waxaa laga yaabaa inuu muujinayo wacyiga ah in dagaalka – oo aan si weyn looga jecleyn meelo badan oo Mareykanka ah – uu soo jiitamayay muddo ka badan intii uu filayay, falanqeeyayaasha ayaa yiri.
“Maalmihii la soo dhaafay waxaan aragnay madaxweyne Trump oo doonaya inuu helo waddo loo maro dariiq ay ciidamada Maraykanku uga soo bixi karaan dagaalka Iran, laakiin sidoo kale taasi waxay u dhigantaa nooc ka mid ah guusha Mareykanka,” ayay tiri Jessica Genauer, oo ah agaasimaha tacliinta ee Machadka Siyaasadda Dadweynaha ee Jaamacadda Australia ee koonfurta cusub ee Wales.
Ku dhawaaqida Trump ayaa ku soo beegantay maalin dabaylo wadata oo ay u badan tahay hanjabaadiisa ah in uu burburin doono buundada iyo warshad kasta oo ku taal Iran haddii aanay Tehran dib u furin cidhiidhiga. Hogaamiyayaasha aduunka ee aan nixin, oo suuqii aduunka gilgilay, waxayna dhaleeceeyeen cambaarayn baahsan, oo ay ku jirto dhaleecayn ka timid madaxa Qaramada Midoobay iyo Pope Leo.
Khubarada sharciga caalamiga ah qaarkood ayaa sheegay in si aan kala sooc lahayn loo weeraro kaabayaasha rayidka ay noqon karto dambi dagaal.
Xiritaanka marin-biyoodka Hormuz ayaa si aad ah u kordhay qiimaha saliidda, taas oo kor u qaadaysa fursadaha hoos u dhac dhaqaale oo caalami ah ama xitaa hoos u dhac. Maamulka Macluumaadka Tamarta ee Maraykanka ayaa ka digay horraantii Talaadada in qiimaha shidaalku uu sii wadi karo kor u kaca bilo xitaa ka dib markii uu dib u furmay.
Iyadoo U.S. Ololaha doorashada xilliga dhexe oo kor u kacaya, qiimeynta oggolaanshaha Trump ayaa gaartay heerkii ugu hooseeyay abid, taasoo ka dhigeysa in xisbigiisa Jamhuuriga uu halis ugu jiro inuu lumiyo aqlabiyadda ciriiriga ah ee Congress-ka. Sahanka la sameeyay ayaa muujinaya in dadka Maraykanka ah intooda badan ay ka soo horjeedaan dagaalka ayna ka xun yihiin sare u kaca qiimaha shidaalka.
Markii ay saacaddu ku dhowdahay 8-dii fiidnimo ee Trump. Arbacada) kama dambaysta ah, duqeymaha Maraykanka iyo Israa’iil ee Iran ayaa sii kordhay, oo ku dhuftay jidka tareenada iyo buundooyinka waddooyinka, garoon diyaaradeed iyo warshad kiimikaad ah. Ciidamada Mareykanka ayaa weeraray bartilmaameedyo ku yaalla Jaziirada Kharg, halkaasoo ay ku taallo meesha ugu weyn ee laga dhoofiyo saliidda Iran.
