Tigray – Dagaal culus ayaa ka qarxay galbeedka gobolka Tigray ee waqooyiga Itoobiya, iyadoo dowladda federaalka iyo Jabhadda Xoreynta Dadka Tigray (TPLF) ay midba midka kale ku eedeynayaan inuu bilaabay iska horimaadyada. Colaaddan ayaa loo arkaa jebintii ugu weyneyd ee soo wajahda Heshiiskii Nabadda ee Pretoria tan iyo markii la saxiixay bishii Noofambar 2022, heshiiskaas oo soo afjaray dagaalkii laba sano socday ee sababay dhimashada boqolaal kun oo qof iyo barakaca malaayiin kale.
Maamulka ku-meel-gaarka ah ee Tigray ayaa sheegay in ciidamada dowladda federaalka ay weerarka bilaabeen waaberigii Sabtida, iyagoo ka soo dhaqaaqay deegaanka Sheraro ee u dhow xadka Suudaan. Dowladda federaalka ayaa dhankeeda sheegtay in ciidamada daacadda u ah hoggaamiyaha TPLF, Debretsion Gebremichael, ay iyagu bilaabeen dagaalka. Abraham Belay, oo hore u maamulayay maamulka ku-meel-gaarka ah ee Tigray, ayaa ugu baaqay labada dhinac inay dagaalka joojiyaan, isagoo yiri: “Dagaal ha ku filnaado, aan khilaafaadkeenna ku xallinno wada-hadal.”
Xiisaddan ayaa daba socotay bilo ay sii xumaanayeen xiriirka u dhexeeya Addis Ababa iyo TPLF. Labada dhinac ayaa isugu eedeynaya inay ku guuldareysteen fulinta qodobadii Heshiiska Pretoria, gaar ahaan arrimaha la xiriira hub ka dhigista ciidamada Tigray, dib u soo celinta maamulka rayidka, bixinta adeegyada aasaasiga ah iyo muranka dhuleed ee galbeedka Tigray.
Maamulka Tigray ayaa ku eedeeyay dowladda federaalka inay gobolka saartay go’doon muddo dheer socday isla markaana ay fulisay weerarro loo adeegsaday diyaaradaha aan duuliyaha lahayn (drones), kuwaas oo ay sheegeen inay ugu dambeyn isu beddeleen dagaal furan. Waxay ugu baaqeen ciidamada Tigray, shacabka iyo hay’adaha diinta inay isu diyaariyaan waxa ay ku tilmaameen “halgan lagu badbaadinayo jiritaanka shacabka Tigray.”
Dhanka kale, Getachew Reda, oo hore u ahaa afhayeenka TPLF balse hadda la-taliye u ah Ra’iisul Wasaare Abiy Ahmed, ayaa ugu baaqay taliyayaasha ciidamada Tigray inay ka fogaadaan Debretsion, isagoo ku eedeeyay inuu taageero ka raadinayo dowladda Eritrea iyo maleeshiyaadka Fano ee gobolka Amxaarada si uu dib ugu soo ceshado awoodda siyaasadeed.
Khubarada gobolka ayaa ka digaya in dagaalkan cusub uu dib u hurin karo colaaddii dhiigga badneyd ee Itoobiya. Kjetil Tronvoll, oo ah khabiir ku takhasusay arrimaha Itoobiya, ayaa sheegay in tani ay tahay dhacdadii ugu halista badnayd tan iyo heshiiskii Pretoria, isagoo xusay in heshiiskaasi uu hakiyay dagaalka balse uusan xal u helin sababihii salka u ahaa khilaafka siyaasadeed iyo amni ee u dhexeeyay Addis Ababa iyo Tigray.
Maalmo ka hor dagaalka, warbaahinta dowladda Itoobiya ayaa si joogto ah ugu eedeyneysay Debretsion inuu shacabka Tigray ku riixayo dagaal cusub. Sidoo kale, bishii Juun, Mareykanka ayaa cunaqabateyn dhanka fiisaha ah ku soo rogay xubno uu ku tilmaamay “mayal adag” oo ka tirsan TPLF, kuwaas oo lagu eedeeyay inay carqaladeynayaan geeddi-socodka nabadda. TPLF ayaa dhankeeda ku gacan seyrtay eedeymahaas, iyadoo ku tilmaantay kuwo ku saleysan xog aan dhameystirneyn.
Badhtamihii Luulyo, TPLF waxay ku dhawaaqday in Heshiiskii Pretoria uu “si dhab ah u fashilmay”, inkastoo Safiirka Mareykanka ee Itoobiya, Ervin Massinga, uu booqasho ku tagay Mekelle si uu u badbaadiyo heshiiska. Falanqeeyaha arrimaha Geeska Afrika Faisal Roble ayaa sheegay in qarxitaanka dagaalka uu muujinayo fashilka dadaalladii diblomaasiyadeed ee lagu xallinayay khilaafka, isaga oo ka digay in haddii aan la helin faragelin caalami ah oo degdeg ah, Itoobiya ay wajihi karto dagaal kale oo ka ballaaran kii hore, kaas oo saameyntiisu gaari karto dalalka deriska ah iyo guud ahaan Geeska Afrika.
