N’Djamena – Dowladda Chad ayaa ku dhawaaqday qorshe ay uga baxayso Maxkamadda Caalamiga ah ee Dambiyada (ICC), iyadoo ku dooday in waxtarka maxkamaddu uu yahay mid xaddidan oo aan dheellitirnayn, isla markaana inta badan diiradda saarto dacwadaha la xiriira dalalka Afrika.
Chad ayaa sidaas ku biirtay dalalka Venezuela, Burkina Faso, Mali iyo Niger, kuwaas oo iyaguna bilaabay habraacyada ay uga baxayaan ICC-da oo xarunteedu tahay magaalada Hague, isla markaana u qaabilsan dacwadaha dambiyada dagaalka, dambiyada ka dhanka ah bani’aadannimada iyo xasuuqa.
Go’aanka Chad ayaa yimid kadib dib-u-eegis ay dowladdu ku samaysay qaab-dhismeedka iyo waxqabadka maxkamadda tan iyo markii la aas-aasay sanadkii 2002. Dowladda ayaa sheegtay in 13-kii baaritaan ee ay ICC bilowday, sagaal ka mid ah ay khuseeyeen dalal Afrikaan ah, halka afarta kale ee ka dhacay gobollada kale ee dunida aan laga gaarin horumar muuqda. Waxay sidoo kale tilmaantay in toddobada qof ee hadda gacanta ugu jira ICC, lix ka mid ah ay la xiriiraan kiisas ka dhacay Afrika.
Mas’uuliyiinta Chad ayaa sheegay in qaabka ay ICC u wajahday dacwadaha Afrika uu dhaawacay kalsoonida ay qaaraddu ku qabto maxkamadda, iyagoo ku doodaya in dambiyada ka dhaca gobollada kale ee dunida aan si la mid ah loo baarin ama loo maxkamadeyn. Dowladda ayaa ku tilmaantay in nidaamka hadda jira uusan si siman ugu adeegayn caddaaladda caalamiga ah.
Ku dhawaaqista Chad ayaa sidoo kale kusoo beegantay xilli dalalka xubnaha ka ah ICC ay u codeeyeen in shaqada laga eryo dacwad-oogihii maxkamadda Karim Khan, kaddib eedeymo la xiriira xadgudub galmo oo uu si cad u beeniyay. Qareenkiisa ayaa sheegay inay ka hortagi doonaan sharciyadda go’aankaas.
Warar hore oo kasoo baxay Wasaaradda Arrimaha Dibadda ee Chad ayaa sheegay in saraakiil Mareykan ah ay dowladda ka codsadeen inay dib u eegto xubinnimadeeda Heshiiska Rome, hase yeeshee Wasiirka Arrimaha Dibadda Abdoulaye Sabre Fadoul ayaa caddeeyay in go’aanka ka bixitaanka ICC uusan ka dhalan codsi uga yimid Mareykanka, balse uu yahay go’aan madax-bannaan oo ay dowladdu gaartay.
Chad ma ahan dalkii ugu horreeyay ee Afrika ee qaada tallaabo noocan oo kale ah. Burundi ayaa noqotay waddankii ugu horreeyay ee si rasmi ah uga baxa ICC sanadkii 2017, kadib markii maxkamaddu billowday baaritaanno la xiriiray rabshadihii siyaasadeed ee dalka ka dhacay sanadkii 2015.
Koonfur Afrika ayaa sanadkii 2016 ku dhawaaqday inay ka baxayso ICC, iyadoo ku doodday in xubinnimadu ay caqabad ku tahay dadaallada diblomaasiyadeed ee Afrika, gaar ahaan kadib murankii ka dhashay booqashadii madaxweynihii Suudaan Cumar Al-Bashiir. Si kastaba ha ahaatee, maxkamadda dastuuriga ah ee dalka ayaa go’aankaas sharci darro ku tilmaantay, waxaana dowladda lagu qasbay inay ka noqoto.
Sidoo kale, Gambia ayaa isla sanadkaas ku dhawaaqday inay ka baxayso ICC, iyadoo ku eedeysay maxkamadda inay tahay “maxkamad beegsata Afrika.” Hase yeeshee, markii uu xilka qabtay madaxweyne Adama Barrow sanadkii 2017, dowladda cusub ayaa ka noqotay go’aankaas waxayna sii haysatay xubinnimada ICC.
Sanadihii u dambeeyay, Burkina Faso, Mali iyo Niger ayaa iyaguna ku dhawaaqay inay bilaabeen habraaca ka bixitaanka ICC, iyagoo ku andacoonaya in maxkamaddu ay noqotay aalad lagu fuliyo dano siyaasadeed iyo cadaadis ka dhan ah dalalka Afrika. Dowladda Venezuela ayaa sidoo kale ku dhawaaqday inay ka baxayso maxkamadda, iyadoo ku tilmaantay hay’ad eex ku dhisan.
Inkastoo qaar ka mid ah dowladaha Afrika ay dhaliilaan ICC, haddana waddamo badan oo qaaradda ka tirsan ayaa weli taageersan maxkamadda, iyagoo aaminsan inay door muhiim ah ka ciyaarto la dagaallanka dambiyada ugu culus ee caalamiga ah iyo la xisaabtanka dadka ku lugta leh xasuuqa, dambiyada dagaalka iyo dambiyada ka dhanka ah bani’aadannimada. Arrintan ayaa sii wadday doodda ku saabsan doorka ICC ee Afrika iyo baahida loo qabo dib-u-habayn lagu xoojinayo kalsoonida dalalka xubnaha ka ah.
