Lusaka – Dadka reer Zambia ayaa 13-ka Agoosto, u dareeraya doorashooyin guud oo si weyn loogu arko imtixaan lagu cabbirayo in dib-u-habaynta dhaqaale ee dowladda ay wax ka beddeshay nolosha maalinlaha ah ee shacabka.
Sida ay sheegtay Guddiga Doorashooyinka Zambia, ku dhawaad 8.79 milyan oo cod-bixiyeyaal ah ayaa iska diiwaangeliyay doorashada, iyadoo 14 musharrax ay ku tartamayaan xilka madaxweynaha.
Madaxweynaha hadda talada haya, Hakainde Hichilema, oo hoggaamiya xisbiga United Party for National Development (UPND), ayaa doonaya in mar kale loo doorto xilka. Waxaa ka hor imaanaya musharraxa isbahaysiga mucaaradka Tonse Alliance, Brian Mundubile, iyo musharraxiin kale.
Dowladda Hichilema ayaa tilmaamaysa horumar laga sameeyay dib-u-habaynta dhaqaalaha, gaar ahaan dib-u-habaynta deynta Zambia iyo dhammaystirka barnaamijkeeda dhaqaale ee ay taageerto Hay’adda Lacagta Adduunka (IMF). Sicir-bararka ayaa hoos ugu dhacay 6.8 boqolkiiba bishii Abriil, sida ay sheegtay Hay’adda Tirakoobka Zambia. Hase yeeshee, qiimaha cuntada, shidaalka iyo korontada oo weli sarreeya ayaa cadaadis dhaqaale ku haya qoysas badan.
Joan Chirwa, oo ah u dhaqdhaqaaqe xuquuqda aadanaha iyo suxufi rug-caddaa ah, ayaa sheegtay in muwaadiniin badan aysan weli dareemin isbeddel dhaqaale oo la taaban karo oo ku yimid noloshooda maalinlaha ah. Su’aasha ugu weyn ee doorashadan ayaa sidaas darteed ah in guulaha dhaqaale ee dowladda Hichilema ay isu beddeleen horumar muuqda oo ku yimid dakhliga qoysaska iyo xaaladaha nololeed.
Falanqeeyayaasha ayaa sheegaya in cod-bixiyeyaashu ay u badan tahay inay qiimeeyaan dowladda iyagoo eegaya qiimaha cuntada iyo gaadiidka, fursadaha shaqo, helitaanka korontada iyo tayada adeegyada dadweynaha, halkii ay ku ekaan lahaayeen tilmaamayaasha dhaqaalaha guud. Dowladda ayaa dhinaceeda ku doodaysa in dib-u-habaynta deynta, soo celinta kalsoonida caalamiga ah, waxbarashada bilaashka ah iyo maalgashiga macdanta ay yihiin guulo muhiim ah oo la gaaray intii uu Hichilema xilka hayay.
Levy Ndou, oo ah bare ku takhasusay cilmiga siyaasadda iyo siyaasadda guud, ayaa sheegay in dhibaatooyinka dhaqaale ay yihiin walaaca ugu weyn ee ay qabaan cod-bixiyeyaasha, gaar ahaan dadka dakhligoodu hooseeyo.
Zambia ayaa muddo dheer loo arkayay mid ka mid ah tusaalooyinka dimuqraadiyadeed ee wanaagsan ee Koonfurta Afrika. Tan iyo markii dalka uu dib ugu laabtay nidaamka xisbiyada badan sanadkii 1991, lix madaxweyne oo ka kala socday saddex xisbi siyaasadeed ayaa xilka qabtay.
Hichilema ayaa muddo dheer ku jiray siyaasadda mucaaradka, isagoo si dirqi ah uga adkaaday doorashooyinkii 2015 iyo 2016, kuwaas oo uu labadaba kaga guuleystay Edgar Lungu. Sannadkii 2017 ayaa Hichilema la xiray, waxaana lagu soo oogay dacwado la xiriiray khiyaano qaran, ka hor inta aan dacwadahaas laga laaban.
Hichilema wuxuu ku guuleystay doorashadii madaxtinimada ee 2021, isagoo markii shanaad u tartamay xilka. Doorashada maanta ayaa sidaas darteed noqonaysa tijaabo muhiim ah oo lagu ogaanayo sida shacabka Zambia u qiimeeyaan waxqabadka dowladda Hichilema, gaar ahaan farqiga u dhexeeya dib-u-soo-kabashada dhaqaalaha guud iyo xaaladda dhaqaale ee qoysaska caadiga ah.



