Freetown – Madaxweynaha Sierra Leone, Julius Maada Bio, ayaa baarlamaanka dalkaasi ugu baaqay inay ansixiyaan hindise-sharciyeedka dib-u-habaynta dastuurka iyo nidaamka doorashada, kaas oo muran siyaasadeed ka dhex abuuray xisbiga talada haya iyo mucaaradka.
Madaxweyne Bio ayaa khudbad uu ka jeediyay telefishinka dalka ku sheegay in hindise-sharciyeedka horyaalla baarlamaanka uu yahay natiijada sannado badan oo wadatashi iyo wada-shaqeyn ah, isaga oo xildhibaanada ugu baaqay inay u codeeyaan waxa uu ku tilmaamay danaha shacabka iyo mustaqbalka dimuqraadiyadda dalka.
Mid ka mid ah qodobada ugu waaweyn ee dib-u-habaynta ayaa ah in heerka codadka looga baahan yahay musharraxa madaxtinimada si uu doorashada ugu guuleysto laga dhigo 50% iyo hal cod, halkii uu hadda ka ahaan lahaa 55%. Dowladda ayaa ku doodaysa in isbeddelkan uu yareyn karo baahida loo qabo wareegga labaad ee doorashada madaxtinimada, taas oo hoos u dhigi karta kharashaadka doorashooyinka, xiisadaha siyaasadeed iyo khataraha amni ee ka dhasha tartamada adag.
Hase yeeshee, musharraxa madaxtinimada waxaa weli laga doonayaa inuu helo taageero ka timaadda gobollo kala duwan. Sida hindise-sharciyeedka ku cad, musharraxu wuxuu u baahan doonaa aqlabiyadda codadka dalka oo dhan iyo ugu yaraan 20% codadka laga dhiibtay saddex-meelood laba meelood degmooyinka dalka, si looga fogaado wareeg labaad.
Hindise-sharciyeedka ayaa khilaaf siyaasadeed ka dhex abuuray xisbiga talada haya ee Sierra Leone People’s Party (SLPP) iyo mucaaradka ugu weyn ee All People’s Congress (APC). Xisbiga SLPP ayaa taageeraya isbeddellada, isaga oo ku doodaya inay xoojinayaan nidaamka dimuqraadiyadda, isla markaana yareynayaan kharashaadka iyo xiisadaha siyaasadeed ee ka dhasha doorashooyinka madaxtinimada.
APC, dhanka kale, wuxuu doonayaa in la ilaaliyo nidaamka hadda jira ee 55%. Mucaaradku waxay aaminsan yihiin in heerka sare uu musharraxiinta ku qasbayo inay raadiyaan taageero ballaaran oo ka timaadda dhammaan qaybaha dalka, taas oo siinaysa madaxweynaha la doorto sharciyad siyaasadeed oo xooggan.
Khilaafka labada dhinac ayaa sababay in ansixinta hindise-sharciyeedka ay muddo toddobaadyo ah hakad gasho, iyadoo xisbiyadu isku khilaafsan yihiin saameynta ay isbeddelladu ku yeelan karaan tartamada siyaasadeed ee mustaqbalka.
Dib-u-habaynta la soo jeediyay kuma koobna oo keliya habka loo dooranayo madaxweynaha, balse waxay sidoo kale wax ka beddeleysaa nidaamka matalaadda siyaasadeed ee dalka. Hindise-sharciyeedku wuxuu soo jeedinayaa in la hirgeliyo nidaam matalaad saamiyeed oo loogu talagalay baarlamaanka, iyadoo sidoo kale la sameynayo qoondo 30% ah oo haweenka loogu qoondeynayo jagooyinka hoggaanka siyaasadeed.
Qodobadan ayaa lagu sheegay inay yihiin kuwo lagu doonayo in lagu kordhiyo ka-qaybgalka haweenka iyo kooxaha aan si wanaagsan uga dhex muuqan hay’adaha siyaasadeed ee dalka.
Dib-u-habaynta ayaa sidoo kale madaxweynaha ku waajibinaysa inuu marka uu magacaabayo masuuliyiinta dowladda tixgeliyo dheelitirka gobollada, sinnaanta jinsiga iyo ka-qaybgalka dadka laga tirada badan yahay. Isbeddelladan ayaa si gaar ah muhiim ugu ah doorashada madaxtinimada ee la qorsheeyay inay Sierra Leone ka dhacdo 2028, iyadoo wax laga beddelayo habka lagu go’aaminayo qofka ku guuleysta xilka madaxtinimada.
Madaxweyne Julius Maada Bio ayaa ugu dambayn xildhibaanada ugu baaqay inay ka gudbaan kala aragti duwanaanshaha xisbiyada, isla markaana ay meel mariyaan hindise-sharciyeedka, isaga oo ku adkeystay in dib-u-habayntu muhiim u tahay mustaqbalka dimuqraadiyadda Sierra Leone.




